Het werkingsprincipe van waterputmachines is voornamelijk gebaseerd op het hefboomprincipe en atmosferische druk. Een zuiger wordt handmatig heen en weer bewogen in een afgesloten pijp, en een eenrichtingsklep regelt de richting van de waterstroom, waarbij gebruik wordt gemaakt van het drukverschil om grondwater te onttrekken.
Als we een gewone handpompput als voorbeeld nemen, bestaat de kernstructuur uit een putbehuizing, zuiger, handgreep (drukstang), uitlaatpijp en twee- eenrichtingskleppen (inlaatklep en uitlaatklep). Het werkproces is als volgt:
De hendel omhoog brengen: De zuiger beweegt omhoog, waardoor de ruimte in de putbehuizing groter wordt en de luchtdruk afneemt, waardoor een lage-drukzone ontstaat. Op dit moment wordt de onderste inlaatklep geopend door de waterdruk in de put, en komt water vanaf de bodem de putbehuizing binnen.
Door op de hendel te drukken: De zuiger beweegt naar beneden, waardoor de druk in de putbehuizing toeneemt, de inlaatklep wordt gesloten en terugstroming wordt voorkomen. Tegelijkertijd wordt het water in de behuizing samengedrukt, waardoor de uitlaatklep op de zuiger wordt geopend en boven de zuiger naar binnen komt.
Herhaalde bediening: Door de hendel herhaaldelijk op en neer te drukken, wordt het water geleidelijk naar de afvoerleiding getild en stroomt het uiteindelijk naar buiten.
